Transformasi Pendidikan di Brunei Darussalam, 1914 – 2020: Penelitian Sepintas Lalu

Haji Awang Asbol bin Haji Mail, Roziana binti Haji Mahmud Mahmud, Ampuan Haji Brahim bin Ampuan Haji Tengah.

Abstract


RINGKASAN: Negara Brunei Darussalam telah banyak mengalami transformasi pendidikan, yang diawali dengan pendidikan balai hingga sekarang. Sistem pendidikan balai tahap demi tahap kemudiannya diganti oleh pendidikan formal dengan kewujudan sekolah Melayu, Inggeris, dan Agama. Pendidikan sentiasa berubah dan berkembang dari Sekolah Rendah ke peringkat pengajian tinggi dalam bidang sains sosial, teknikal dan vokasional, serta agama. Perkembangan dan perubahan ini diselaraskan dengan pembentukan dasar-dasar Pendidikan, yang bermula pada tahun 1954. Dasar ini penting kepada mencapai matlamat pendidikan bagi melahirkan sumber tenaga manusia berkemahiran yang diperlukan dalam pembangunan negara, di samping mencapai Wawasan 2035. Perubahan ini juga mesti selari dengan konsep MIB (Melayu Islam Beraja) agar pencapaian pendidikan Negara Brunei Darussalam terus cemerlang. Dengan itu pula rakyatnya akan terus menikmati kesejahteraan, keamanan, dan kebahagiaan, bukan sahaja di dunia tetapi juga di alam akhirat.
KATA KUNCI: Islam; Pendidikan; Transformasi; Melayu Islam Beraja; Brunei Darussalam. 

ABSTRACT: “Educational Transformation in Brunei Darussalam, 1914 – 2020: A Brief Review”. Brunei Darussalam has experienced many educational transformations, starting with “balai” education until now. The “balai” education system was gradually replaced by formal education with the existence of Malay, English, and Religious schools. Education is constantly changing and developing from Primary School to higher education in the fields of social sciences, technical and vocational, and religion. These developments and changes are coordinated with the formation of Education policies, which began in 1954. These policies are important to achieving the goal of education to produce skilled human resources needed in national development, in addition to achieving Vision 2035. These changes must also be in line with the MIB (Malay Islamic Monarchy) concept so that Brunei Darussalam's educational achievements continue to excel. With that, its people will continue to enjoy prosperity, peace, and happiness, not only in this world but also in the hereafter.
KEY WORD: Islam; Education; Transformation; Malay Islamic Monarchy; Brunei Darussalam.

===

About the Authors: Prof. Dr. Haji Awang Asbol bin Haji Mail, Dr. Roziana binti Haji Mahmud dan Prof. Dr. Ampuan Haji Brahim bin Ampuan Haji Tengah ialah Pensyarah di APB UBD (Akademi Pengajian Brunei, Universiti Brunei Darussalam), Jalan Tungku Link, Gadong, BE 1410, Negara Brunei Darussalam. Alamat emel: asbol.mail@ubd.edu.bn

Suggested Citation: Mail, Haji Awang Asbol bin Haji, Roziana binti Haji Mahmud & Ampuan Haji Brahim bin Ampuan Haji Tengah. (2026). “Transformasi Pendidikan di Brunei Darussalam, 1914 – 2020: Penelitian Sepintas Lalu” dalam ATIKAN: Jurnal Kajian Pendidikan, Volume 16(1), Juni, pp.15-42. Bandung, Indonesia: Minda Masagi Suci Foundation dan ASPENSI (Asosiasi Sejarawan dan Pendidik Sejarah Internasional) with print-ISSN 2088-1290 and online-ISSN 2714-6243.

Article Timeline: Accepted (1 April 2026); Revised (2 Mei 2026); Published (30 Juni 2026).


Keywords


Islam; Pendidikan; Transformasi; Melayu Islam Beraja; Brunei Darussalam

Full Text:

PDF

References


Al-Sufri, Pehin Dr. Haji Awg Mohd Jamil. (1982). Chorak Pendidekan di Brunei pada Masa Depan. Bandar Seri Begawan: Majlis Pelajaran Brunei.

Baki, Aminuddin & Paul Chang. (1959). “Laporan Surohanjaya Pelajaran Brunei, 21 September 1959”. Dokumen Tidak Diterbitkan. Copy fail ada pada Penulis.

“BruDirect.com: 451 Graduan UTB Terima Ijazah (13 September 2019)”. Diambil semula daripada: http://brudirect.com/news.php?id=76428 [dilayari di Bandar Seri Begawan, Brunei Darussalam: 15hb Januari 2025].

Brunei Annual Report, 1914.

Brunei Annual Report, 1915.

Brunei Annual Report, 1918.

Brunei Annual Report, 1919.

Creswell, J.W. (1994). Research Design: Qualitative and Quantitative Approaches. California: Sage Publications, Inc.

Chuchu, Md Noor. (1990). “The Development of Education in Brunei” in Journal Pendidikan, Volume I, pp.35-50.

Damit, Awang Haji Mohamad Yusop bin Haji Awang, Haji Awang Asbol bin Haji Mail & Ampuan Haji Brahim bin Ampuan Haji Tengah. (2014). Evolusi dan Transformasi: Kecermelangan 100 Tahun Pendidikan Negara Brunei Darussalam. Bandar Seri Begawan: Kementerian Pendidikan.

Hidayat, Yayat. (2019). “Pendidikan dalam Perspektif Ibnu Khaldun” dalam Jurnal Pendidikan Islam al-Ilmi, Volume 2(1), Mei, ms.11-22. Wujud secara online pula di: https://www.researchgate.net/publication/351395635_PENDIDIKAN_DALAM_PERSPEKTIF_IBNU_KHALDUN [dilayari di Bandar Seri Begawan, Brunei Darussalam: 15hb Januari 2025].

JP [Jabatan Pelajaran]. (1966). Laporan Tiga Tahun, 1964-1966. Bandar Brunei: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1967). Laporan Tahunan, 1967. Bandar Brunei: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1968). Laporan Tahunan, 1968. Bandar Brunei: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1969). Laporan Tahunan, 1969. Bandar Brunei: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1970). Laporan Tahunan, 1970. Bandar Brunei: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1971). Laporan Tahunan, 1971. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1972). Laporan Tahunan, 1972. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1973). Laporan Tahunan, 1973. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1974). Laporan Tahunan, 1974. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1975). Laporan Tahunan, 1975. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1977). Laporan Tahunan, 1976-1977. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JP [Jabatan Pelajaran]. (1980). Laporan Tahunan, 1979-1980. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pelajaran.

JPI [Jabatan Pengajian Islam]. (1996). Pendidikan Ugama di Negara Brunei Darussalam. Bandar Seri Begawan: Jabatan Pengajian Islam, Kementerian Hal Ehwal Ugama.

JSUK [Jabatan Setia Usaha Kerajaan]. (1972). Laporan Suruhanjaya Pelajaran Brunei, 1972. Bandar Seri Begawan: Jabatan Setia Usaha Kerajaan.

JSUK [Jabatan Setia Usaha Kerajaan]. (1977). Laporan Tahunan, 1977. Bandar Seri Begawan: Bahagian Penerangan, Jabatan Setia Usaha Kerajaan.

Jumat, Ahmad Haji. (1989). “Bahasa Melayu (BM) Berkedudukan sebagai Bahasa Rasmi Negara Brunei Darussalam”. Thesis Doktoral Tidak Diterbitkan. Bandar Seri Begawan: UBD [Universiti Brunei Darussalam].

Juned, Pehin Haji Awg Abdul Aziz. (1992). Islam di Brunei: Zaman Pemerintahan Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah. Bandar Seri Begawan: Jawatankuasa Tertinggi Sambutan Jubli Perak Kebawah Duli Yang Maha Mulia Menaiki Tahta.

Khaldun, Ibnu. (1982). Muqoddimah Ibnu Khaldun (Suatu Pendahuluan). Jakarta: Penerbit Faizan, Terjemahan.

KHEU [Kementerian Hal Ehwal Ugama] Brunei Darussalam. (2016a). “Haflut Takharruj (Majlis Konvokesyen) Kali ke-Tujuh Institusi Tahfiz Al-Quran Sultan Haji Hassanal Bolkiah”. Wujud secara online pula di: http://brudirect.com/news.php?id=76428 [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 20hb Mei 2025].

KHEU [Kementerian Hal Ehwal Ugama] Brunei Darussalam. (2016b). “Senarai Sekolah Arab”. Wujud secara online pula di: http://www.kheu.gov.bn/SitePages/Senarai%20Sekolah%20Arab.aspx [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 20hb Mei 2025].

“Kolej Universiti Perguruan Ugama Seri Begawan: 259 Graduan KUPUSB Diraikan, 2019”. Wujud secara online di: http://brudirect.com/news.php?id=76428 [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 20hb Mei 2025].

KP [Kementerian Pendidikan] Brunei Darussalam. (2013). Sistem Pendidikan Negara Abad ke-21 (SPN21). Bandar Seri Begawan: Kementerian Pendidikan Negara Brunei Darussalam.

Lebar, Haji Mohd Salleh. (2014). Sejarah dan Memori Terpilih Sekolah-sekolah Menengah di Negara Brunei Darussalam. Bandar Seri Begawan: Kolej Universiti Perguruan Seri Begawan.

Mail, Haji Awang Asbol bin Haji. (2006). Sejarah Perkembangan Pendidikan di Brunei, 1950-1985. Bandar Seri Begawan: Pusat Sejarah Brunei.

Mail, Haji Awang Asbol bin Haji. (2024). “Pendaulatan Bahasa Melayu sebagai Bahasa Rasmi di Negara Brunei Darussalam”. Kertas Kerja Tidak Diterbitkan. Copy fail ada pada Penulis. Wujud secara online pula di: https://www.researchgate.net/publication/313179870_Pendaulatan_Bahasa_Melayu [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 19 September 2025].

“Maklumat dari Pejabat Pendaftar dan Setiausaha UTB [Universiti Teknologi Brunei], 30 Mac 2020”. Naskah Tidak Diterbitkan, fail copy wujud pada Penulis.

“Media Permata: 289 Graduan UNISSA Terima Ijazah dan Diploma, 30 August 2019”. Diambil semula daripada: https://mediapermata.com.bn/289-graduan-unissa-terima-ijazah-dan-diploma/ [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 19 September 2025].

Mohamed, Haji Muhaimin Haji. (2011). Pemerintahan Sultan Ahmad Tajuddin, 1924-1950. Bandar Seri Begawan: Pusat Sejarah Brunei.

Muhammad, Zarina & Adlina Ab Halim. (2009). “Pemikiran Ibn Khaldun: Kupasan terhadap Pendidikan Awal Kanak-kanak” dalam Pemikiran Ibn Khaldun: Relevansinya dalam Tamadun Kontemporari. Kuala Lumpur: Penerbit UM [Unversiti Malaya] dan UPM [Unversiti Putra Malaysia].

Othman, Dayang Hajah Muhsinah binti Haji. (2013/2014). “Dasar Pendidikan Konsep Dwibahasa (1984-2007): Dari Perspektif Sejarah dan Isu-isu Mendasar”. Thesis Sarjana Tidak Diterbitkan. Bandar Seri Begawan: Latihan Penyelidikan Ijazah Sarjana dalam Pengajian Sejarah secara Kerja Kursus, Universiti Brunei Darussalam.

“Penyata Jawatankuasa Penasihat Perlembagaan Baru di Jajahan Tutong pada 27 Julai hingga 7 Ogos 1953”, Dokumen Tidak Diterbitkan, copy fail ada pada Penulis.

“Penyata Lawatan Pegawai-pegawai Ugama Johor ke Sekolah-sekolah Melayu Negeri Brunei pada Tahun 1955 (Fail SCRWO 11/55) bertarikh 5 Februari 1955”, Dokumen Tidak Diterbitkan, copy fail ada pada Penulis.

“Penyata Sekolah-sekolah Ugama Kerajaan Brunei bagi tahun 1956-1958”, Dokumen Tidak Diterbitkan, copy fail ada pada Penulis, ms.iv.

“Penyata Tahunan Jabatan Hal Ehwal Ugama 1984”, Dokumen Tidak Diterbitkan, copy fail ada pada Penulis, ms.7.

PESEBAR [Persatuan Sejarah Brunei]. (2020). Melayu Islam Beraja: Amanat 1984. Bandar Seri Begawan: Penerbit PESEBAR [Persatuan Sejarah Brunei].

Rahman, Pengiran Dato Seri Setia Dr. Haji Mohammad bin Pengiran Haji Abdul. (2007). Islam di Brunei Darussalam Zaman British (1774-1984). Bandar Seri Begawan: Dewan Bahasa dan Pusataka Brunei.

Sjamsuddin, Helius. (2014). Metodologi Sejarah. Yogyakarta: Penerbit Ombak.

“Titah Kebawah Duli Yang Maha Mulia Paduka Seri Baginda Sultan Haji Hassanal Bolkiah Mu’izzadin Waddaulah ibni Al-Marhum Sultan Haji Omar ‘Ali Saifuddien Sa’adul Khairi Waddien, Sultan dan Yang Di-Pertuan Negara Brunei Darussalam, Sempena Majlis Musabaqah Al-Quran Bahagian Dewasa Peringkat Akhir Kebangsaan bagi Tahun 1440 Hijrah/ 2019 Masihi (Malam Ketiga), 10 Jamadilawal 1440/14 Februari 2019”. Diambil semula daripada: http://www.jpm.gov.bn/Lists/TITAH/NewDispform.aspx?ID=318&Source=http%3A%2F%2Fwww%2Ejpm%2Egov%2Ebn%2FLists%2FTitah%2FAllItems%2Easpx&ContentTypeld=0x0100422E821587FC974C9DFFAF38C117CE34 [dilayari di Bandar Seri Begawan, Negara Brunei Darussalam: 19 September 2025].

UBD [Universiti Brunei Darussalam]. (2003). Jejak-jejak Kumpulan Kertas Kerja Allahyarham Dato Paduka Seri Setia Profesor Dr. Haji Awang Mahmud Saedon bin Awang Osman. Bandar Seri Begawan: Penerbit Universiti Brunei Darussalam.

Umar, Pehin Orang Kaya Laila Wijaya Dato Haji Abdul Aziz. (2012). “Bilingual Education in Brunei Darussalam: A Stock Taking” dalam Kemerdekaan 25 Tahun: Kumpulan Artikel Sejarah Memperingati 25 Tahun Kemerdekaan Negara Brunei Darussalam. Bandar Seri Begawan: Penerbit PESEBAR [Persatuan Sejarah Brunei].

Zed, Mestika. (2008). Metode Penelitian Kepustakaan. Jakarta: Penerbit YOI [Yayasan Obor Indonesia].




DOI: https://doi.org/10.2121/atikan-journal.v16i1.1560

DOI (PDF): https://doi.org/10.2121/atikan-journal.v16i1.1560.g1270

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Creative Commons License
ATIKAN: Jurnal Kajian Pendidikan. This work is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License

View My Stats